ANKARA (QHA) -

Bugün (24 Eylül), Türk Dünyası'ndaki milli uyanış hareketlerinin öncülerinden ve en büyük fikir adamlarından olan Kırım Tatarı İsmail Bey Gaspıralı'nın vefatının 103. yıl dönümü. Soyadını babasının doğum yeri ve bugün Rus işgali altındaki Kırım'ın Gaspıra köyünden alan İsmail Bey Gaspıralı, 1851 yılında Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy'de doğdu. Sırasıyla Bahçesaray, Akmescit, Voronej ve Moskova'da eğitimini devam ettirdi. Daha 17 yaşını bile doldurmadan Bahçesaray'da bulunan Zincirli Medrese'de Rusça öğretmenliğine başlayan Gaspıralı, 1872 yılında Kırım'dan ayrılarak, Paris'e gitti. Burada geçirdiği 2 yıl boyunca ünlü Rus edebiyatçı İvan Turgenyev'in asistanlığı da dahil olmak üzere çeşitli işlerle hayatını kazandı.

1874 yılında eskiden beri istediği gibi bir Osmanlı zabiti olmak için İstanbul'a geçen Gaspıralı, 1 yıllık bekleyişinin ardından müraacatına olumlu yanıt alamadığı için Kırım'a geri döndü. 1878-1884 yılları arasında Bahçesaray Belediye Başkanlığı görevini yürüten Gaspıralı, Kırım ve yurtdışındaki ülkelerde yaptığı gözlemler ve geniş tecrübe birikimiyle birlikte yabancıların hakimiyeti altında yaşayan soydaşlarının seslerini dünya kamuoyuna duyurmak ve milli bir uyanış yaratmak amacıyla yayıncılığa başladı. Rusya Müslümanları hakkında pek çok yazı kaleme alan Gaspıralı, Türk-Müslüman topluluklarının ayağa kalkması için gerekli eğitim ve reformun gerçekleştirebilmesi adına çağa uygun bir maarif sisteminin hayata geçirilmesi konusunda büyük çaba gösterdi.

Milli maarif sistemiyle birlikte Gaspıralı'nın tasavvurunda Türk toplulukları için ortak bir edebi dilin teşekkülü bulunuyordu. Ortak bir edebi dilin katkısıyla birlikte milli bir Türk basını teşkil edilerek tüm Türk topluluklarının birbirinden haberdar olmasını arzu ediyordu. Bu şekilde milli kaynaşma ve bilinç sağlanabilecekti. Yine bu amaç doğrultusunda ilk nüshasını 22 Nisan 1883'de Türk dilinde gerçekleştirdiği "Tercüman" gazetesini hayata geçirdi. Osmanlı Türkçesi ile hazırlanan gazetede Tatarca ve diğer Türk dillerinden de takviye kelimeler kullanılmaktaydı. Bahçesaray merkezli gazete önceleri haftada bir gün, 1903'te haftada iki gün, 1912'de günlük hale geldi. 

Tercüman gazetesiyle birlikte Gaspıralı'nın maarif reformu düşüncesinin en güzel örneği olan "Usûl-ü Cedîd" ve okulları, Türk modernleşmesine büyük katkı sağlamıştır. Modern eğitimin gereklerine uygun olarak dizayn edilen ve donatılan okullarda, Türkçe okuma-yazma öğretiminin yanısıra, temel aritmetik, hat, Kur’an okuma ve İslâm’ın esaslarını öğretmeye yönelik dersler yer almakta, buna bir üst basamakta genel coğrafya ve tarih, İslâm ve memleket tarihi hakkında giriş bilgileri ve tabiat bilgisi dersleri de ilâve olunmaktaydı. Karşılaştığı büyük engellere rağmen Gaspıralı'nın Usûl-ü Cedîd sistemi ve okulları, 1917 yılına kadar "Ceditçiler" olarak bilinen milli reformcuların yetiştirilmesine büyük katkı sağladı. 

Bütün yaşamı boyunca Türk topluluklarının esenliği ve gelişimi için çaba göstermiş olan İsmail Bey Gaspıralı, bugün halen "Dilde, İşte, Fikirde Birlik" sloganıyla, bütün Türk Dünyası'nın yolunu aydınlatıyor. Türk ve İslam toplumlarında modernleşmenin esaslarını ve gereklerini net bir şekilde ortaya koyabilmiş olan İsmail Bey Gaspıralı, kuşkusuz Kırım Tatar halkının en büyük gurur kaynaklarından ve fikir adamlarından biri olmaya devam ediyor. QHA olarak vefatının 103. yıl dönümünde İsmail Bey Gaspıralı'yı şükran ve rahmetle anıyoruz.

QHA