Yıllar öncesinden beri yazdığımız yazılarda hep diasporanın yayın tembeli olduğu, milyonlarla ifade edilen kitlenin edebiyat, kültür, sanat konularında yetersiz kaldığını ifade ettik. Doğrudur, bugünde aynı fikirdeyim ve bu tembelliğin bizim kültürümüzü, dilimizi kaybetmemizin en önemli sebebi olduğuna inanıyorum. Bu sürecin sonucunda asimile olmamız ise beklenmedik bir durum olmayacaktır. 

Bir millet nasıl yaşar sorusunu hepimiz kendimize soralım. Öncelikle milleti bir arada tutacak siyasi organizasyonların olması ve bir coğrafyada bir arada yaşaması gerekir. 2014 yılında Rusya Federasyonuna bağlı haydutların Kırım'ı işgali sonrası gelinen süreçte siyasi organizasyonlarında rahat çalışamadıklarını düşünürsek işimizin hiçte kolay olmadığını görürüz.

Fakat her türlü olumsuz şartlara rağmen bazı umut pırıltıları da görmek mümkün. Medya konusunda ATR Televizyonu ve aynı gurubun Meydan Radio'su yayınlarına devam etmektedir. QHA gücünü ve yayın etkisini daha fazla arttırmış Kırım konusunda ilk başvuru ve haber kaynağı olmuştur. QHA bu hizmetlerine Radyo Hayat ile radyoculuk hizmetini de eklemiştir. Kırım'dan yayın yapan Canlı Radio'yu da unutmamak gerekir. İnternet üzerinden yayın yapan bu radyonun müzik ve kültürel konularda çok kaliteli yayın yaptığını ifade edebiliriz.

Türkiye'de de son 1-2 yılın yayın konusunda oldukça verimli geçtiğini söyleyebiliriz. Yayın konusunda pozitif olup bardağın dolu tarafını görmeye çalışacağım. Ana dilde olmasa bile Kırım ve Kırım Tatarlarını konu olan bir hayli kaliteli yayın okuyucuların ilgisini bekliyor. Kısa kısa bu kitaplarla ilgili bilgi vermeye çalışacağım. 

Bu yayınların en önemlisi hiç şüphesiz Hakan Kırımlı ve Nicole Kançal-Ferrari'nin yöneticiliğinde yayınlanan “KIRIM'DAKİ KIRIM TATAR (TÜRK-İSLAM) MİMARİ YADİGARLARI” eseridir. Yurtdışı Türkler Başkanlığının desteğiyle yayınlanan kitap 880 sayfa ve yüzlerce orijinal resimden oluşmakta. Kırım'da yüzlerce yıl süren Kırım Hanlığı ve Kırım Tatar yönetimi süresince yapılan günümüze kadar gelebilen eserlerin kayda geçirilmesi (envanter) amacını taşıyan çalışma ile çok büyük bir hizmet yapılmış. Kırım Hanlığı döneminde faal 1500 cami, binlerce ceşme, türbe, mimari yapı, saray, hamam, okul, köprü gibi yapıların tarihi bilgi ve fotoğrafları ile inanılmaz bir çalışma ortaya çıkmış. Atalarımızın yaptığı bu eserler Kırım'ın tapusunun kimde olduğunun en tartışmasız belgesidir ve yaşaması bu açıdan da önem arz etmektedir. Bu çalışmada emeği geçen Hakan Kırımlı, Nicole Kançal-Ferrari, Gökçe Günel, İbraim Abdulla, Nariman Abdülvaap, Safiye Eminova ve Gülşen Dişli'ye Kırım Tatarları minnettardır.

Diğer önemli eser Halil İnalcık tarafından yazılan ve maalesef ölümünden sonra İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayınlanabilen “KIRIM HANLIĞI TARİHİ ÜZERİNE ARAŞTIRMALAR 1441-1700” isimli çalışmadır. 573 sayfalık kitabın sonuna eklenen kaynakça ve fotoğraflarda oldukça ilgi çekici olmuş. Otoritesi tartışılmaz hoca Halil İnalcık'ın kaleminden atalarımızın tarihini öğrenmek ve piyasada saçma sapan şeyler yazan tarihçilere de ders olmasını umduğumuz bir çalışma olmuş. Kırım Hanlığına ait teşkilat yapısı, terminolojik açıklamaları Kırım Hanlığının kuruluşu ve kurucusu Hacı Giray, Kırım Hanları, Kırım Hanlığının Osmanlı ve Moskova ile ilişkileri anlatılmış. Kırım Hanlığı ve Murat Giray hakkında yalan yanlış yazılmış Viyana meselesine de ayrıntılı yer verilmiş. Kitabın son bölümünde son dönem Kırım Hanları ile Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Yarlıklar ve Bitiglere yer verilmiş. Ekler bölümünde Kırım Hanlarının şeceresi ve tahta geçiş ve ayrılma bilgilerine de yer verilmiş. Rahmetli Müstecip Ülküsal'ın yazmış olduğu Kırım Türk Tatarları-Dünü Bugünü Yarını kitabından sonra yazılmış konusunda en yetkin eser diyebiliriz.

Bu süreçte yukarıdaki kitaplarla birlikte okunduğunda oldukça etkili olacağına inandığımız bir kaç kitap daha yayınlandı. Bunlardan birincisi Dr. Erşahin Ahmet Ayhün tarafından kaleme alınan “KIRIM HANLIĞI VE ÇÖKÜŞ SEBEPLERİ” , Ensar Yayınları tarafından yayınlanmış. 312 sayfalık kitap Eskişehirli vatandaşımız Dr. Erşahin Ahmet Ayhün'ün doktara tezi olarak hazırladığı bir çalışmadır. Kırım Hanlığı konusunda arşiv vesikalarına dayalı idari teşkilat, siyasi nizam, mali teşkilat, içtimai hayat, kültür mirası, el sanatları gibi başlıklar ayrıntılı olarak işlenmiş. Kırım Hanları hakkında bilgiler, Rusya ile ilişkiler, Kırım Hanlığının çöküşü ve Ruslar tarafından ilhakı konularında enteresan bilgiler anlatılmış. Ekler kısmında ki anlaşma belgeleri, haritalar ve onlarca resim ile zengin ve doyurucu bir kitap olmuş. 

Gene Prof.Dr. Yücel Öztürk'ün editörlüğünde Çamlıca Yayınlarından çıkan “DOĞU AVRUPA TÜRK MİRASININ SON KALESİ KIRIM” 432 sayfalık kitap önemli kaynak kitaplar arasında sayılabilir. Kitap içerisinde Şirin ve Mangıt kabileleri hakkında iki makale, Kırım Hanlığı'nda İslamiyet, Kırım Hanlığının Başkenti Bahçesaray, Kırım Tatarlarının Dramı ve Uluslararası İlişkiler bağlamında inceleyen makaleler ilgi çekiyor. Kırım Tatarlarının Tarihi Kaynakları, Şeriye Sicilleri ve Yer İsimleri adlı makaleler, Kırım Tatarlarının Milli Mücadelesi hakkında verilen bilgilerde mutlaka okunması gereken konulardır. 

Bu kitapların yanı sıra Kırım Derneği İstanbul Şube Başkanı Celal İçten'in katkılarıyla Selenge Yayınlarınca yayınlanan 681 sayfalık Vasiliy Dmitriyeviç Smirnov'un klasik eseri “OSMANLI DÖNEMİ KIRIM HANLIĞI” kitabı içerik ve zenginliği ile tam bir başucu kitabıdır.

Yukarıdaki yayınlara ek olarak Doç. Dr. Leniyara Celilova tarafından orijinali Kırım Tatarca olan ve maalesef Türkçeye çevrilerek basılan “KIRIM TATAR MİLLİ MATBUAT TARİHİ” isimli çalışmadır. Değerli akademisyen dostumuz Leniyara Celilova'nun doktora tezi olan çalışma Kırım Tatarlarının zengin bir matbuat kültür geçmişine sahip olduğunu göstermektedir. Rus Çarlığı döneminde yayınlanan İsmail Gaspıralı ve Tercüman, Yaş Tatarlar hareketi lideri Abdürreşid Mehdiyev'in Vatan Hadimi gazetesi, komünist dönem yayınları, 1942-1944 yılları Alman işgali dönemi yayınları, sürgün sonrası Kırım Tatar dili ve kültürünün saklanmasının en önemli kalesi olan Lenin Bayrağı ve Yıldız dergisi, gizli Samizdat yayınları hakkında bilmediğimiz pek çok bilgi bulunmakta. Sürgün sonrası mücadele içindeki yayınları 1989 yılında vatan'a dönüş ile başlayan yeni dönemin zengin matbuatı ile sonuçlandırmış. 100'ün üzerindeki sadece vatan'da yayınlanan matbuat'a yer veren çalışmanın devamında diaspora yayınlarını da ekleyerek daha zengin bir milli matbuat tarihi çalışmasının değerli akademisyen dostumuzdan bekliyoruz.

Yayınlandıktan sonra bir-iki ay içerisinde ikinci baskısını yapan Kırım Tatarlarının her platformda sesini duyuran dostumuz Gönül Şamilkızı'nın kitabı “KIRIM ATEŞİ BİR İŞGALİN ANOTOMİSİ” alanındaki en önemli çalışmadır. 2014 yılında Kırım'ın işgali sırasında Kırım'da TRT adına görev yapan yazar o günlerde yaşadıklarını en ince ayrıntısına kadar kaleme almış. 238 sayfalık kitap Ötüken Neşriyat tarafından yayınlanmış. Yakın geçmiş tarihi konusunda belge ve birebir görüşmelerinde olduğu kitap Kırım ve Kırım Tatarlarını seven öğrenmek isteyen her kesin mutlaka okuması gereken bir kitaptır.

Son olarak gene fedakar yazarımız Serra Menekay tarafından kaleme alınan “ŞEFİKA İSMAİL GASPIRAL'NIN KIZI” kitabı roman tadını seven okurların çok ilgi gösterecekleri bir kitap olmuş. Hem tarihi gerçekler hemde edebi zenginlik, rahat okunabilir diliyle yeni bir Cengiz Dağcı tadı verdi bana. Kırım ve Kırım Tatarlarını tarih kitaplarından çok çoğumuz Cengiz Dağcı'nın romanlarından öğrendik. Bu tarz kitabı “ALUŞTA'DAN ESEN YELLER” den sonra Şefika tam bir Kırım romanı olmuş.

Artık pek çoğumuzun Kırım ve Kırım Tatarlarını öğrenecek kaynağımız yok sözü çok gerçekçi olmayacak. Anadilimizin zenginliği ile bezenmiş şiir, hikaye tarzında kitaplar eksik kalmış görünüyor. Gene tarafımdan kaleme alınan “ÇAN QAQMAQ” adlı kitapta Kırım Tatar Edebi Dili üzerine örnekler bulunmaktadır. Bu kitapları ve daha sayabileceğimiz en az bir bu kadar daha kitabı da eklersek okumamak sadece tembellikle açıklanabilir...  

QHA

Yasal Uyarı