ANKARA(QHA) -

Bundan tam yüzyıl önce bugünler Kırım Tatarlarının anayurdu Kırım yarımadasında millî hareket ve mücadelenin oldukça heyecanlı ve aktif hareketleri yaşanıyordu. Birinci Dünya Savaşı Rus Çarlığı için yıkımın başlangıcı olmuş ve Çarlığın her yerinde ihtilaller, iç çatışmalar ve çarpışmalar olanca hızı ile devam ediyordu.

Bu kargaşa dolu günlerde 1917 Mart ayında toplanan Kırım Müslümanları Kongresi, Kırım Tatar Millî Kurultayı’nı toplantıya davet etti. Tarihte ilk kez toplanacak Kırım Tatar Millî Kurultayı’nın toplantı tarihi bugünkü takvimle 3 Aralık 1917 olarak belirlenmişti. Kongrenin Kurultayı toplantıya davet etmesinin akabinde Kırım Tatarları 1917 yazı ve sonbaharını Kurultaya katılacak vekillerin seçimleri ile geçirdi. Yine belki de dünya tarihinde ilk kez kadınların seçme ve seçilme hakkını birlikte kullandığı Kurultay Vekilleri seçimleri Kırım Tatarları tarafından gerçekleştirildi ve Kurultaya katılmak üzere 5’i kadın 76 vekil belirlendi.

Kış şartlarının ağırlığı nedeni ile I.Kırım Tatar Millî Kurultayı planlanan tarihten 6 gün sonra 9 Aralık 1917 tarihinde Bahçesaray’da toplandı. Yoğun geçen toplantılar ve müzakerelerin ardından 26 Aralık 1917 tarihinde orijinal adı ile Kırım Ahali Cumhuriyeti ilan edildi ve Cumhuriyetin Anayasası Kurultay tarafından kabul edildi.

Bu yazı dizimizde, 26 Aralık 1917 tarihinde kabul edilen Kırım Ahali Cumhuriyeti Anayasası’nı günümüz Türkçesine aktarılan metin üzerinden maddeler halinde paylaşarak, Anayasa hükümleri hakkında yorumlar yapmaya çalışacağız. Toplam 18 madde ve 5 Uyarı hükmünden oluşan Anayasa’mızı okuyucularla paylaşacağız.

“Madde-1 Kurultay, her milletin kendi millî iradesi ile millî hayatını kurması esasını kabul eder.”

Fransız Devrimi sonrasında özellikle Avrupa’da ve dünyada hızla yayılarak 19. ve 20. yüzyıllarda etkileri tüm dünyayı kaplayan milliyetçilik akımının “kendi kendini yönetme-self determinasyon” ilkesinin yansıması Kırım Ahali Cumhuriyeti Anayasası’nın ilk maddesinde bu hükümle ifadesini bulmuştur.

Anayasa’nın bu ilk maddesi, oldukça açık ve kesin bir şekilde her milletin kendi iradesi ile kendi kendini yönetmesi, millî kurumlarını kurması ve millî hayatını sürdürmesi esasını kabul, beyan ve ilan eder. Madde düzenlemesinin ruhunda yani kanun koyucu Kurultay’ın iradesinde Kırım’da yaşayan Kırım Tatarları ve diğer tüm halkların kendi millî varlıklarını yaşatmalarına saygı duyulacağı ve garanti altına alınacağı esası da bulunmaktadır. Kurultay, Anayasa’nın birinci maddesi ile Kırım’daki tüm halkların haklarını da gözeteceğini ve koruyacağını da hüküm altına almaktadır. Anayasa’nın sonraki maddelerinde bu husus daha da belirgin halde düzenlenmektedir.

1917 yılı şartlarına bakıldığında, Anayasa’nın birinci maddesi, bir taraftan o günlerin düşünce hayatında oldukça yaygın olan kendi kendini yönetme iradesinin vücut bulması anlamına gelirken, diğer taraftan ancak 2.Dünya Savaşı’ndan sonra uluslararası hukuk ve normlara girecek ilkeleri zamanının çok ilerisinde bir anlayışla düzenleme altına almıştır.

“Madde 2-Her milletin millî hayatını düzenleyen kanunları çizmesi ile millî işlerinin, bireysel tercihlerinden daha çok millî iradeye uygun olarak yürütülmesi sağlanacağından Tatar milletinin de sonsuza kadar kendi hayatını kendi iradesi ile kurabilmesi için serbest, gizli, eşit ve doğrudan doğruya kadın-erkek bütün milletin oyları ile seçilecek Temsilciler Meclisinin devamını kabul eder.”

 Anayasanın ikinci maddesi ancak modern ve gelişmiş demokrasi geleneğine sahip ülkelerin anayasalarında rastlanabilen demokratik seçim ve temsil esaslarını belirlemektedir.

Madde düzenlemesine göre her milletin millî hayatına dair kanunlar ve milletin bütününü ilgilendiren millî işlerin yürütülmesi ancak millî iradeye uygun olarak kabul edilmeli ve yürütülmelidir. Bunun sonsuza kadar bu usulde yürütülmesi gerekmektedir ve milletin kendi iradesi ise ancak ve ancak kadın-erkek bütün fertlerin katılacağı seçimlerde seçilecek Temsilciler Meclisi tarafından hayata geçirilebilir. Seçimler ise serbest, gizli, eşit ve doğrudan doğruya bütün halkın katılımı ile mümkün olursa millet iradesi de Temsilciler Meclisi’ne yansıyacaktır.

Kırım Ahali Cumhuriyeti Anayasası’nın ikinci maddesinde benimsenen demokratik anlayış 1917 yılının çok ötesinde, günümüz demokrasi anlayışının daha o tarihlerde Kırım Tatarları tarafından kabul edildiğini gösteren, dünya demokrasi tarihi için çok önemli ve pek çok ilki kapsayan bir metni içermektedir.

Altını çizerek vurgulamak gerekir ki, kadınların seçme ve seçilme hakları, serbest, gizli ve eşit seçimler gibi bugün için vazgeçilemez demokratik ilkelerden o tarihlerde var olan pek çok devlette bahsedilmesi dahi mümkün değildi. Kurultay ve onun temsil ettiği Kırım Tatar halkı 1917’de çağının çok ilerisinde bir demokratik anlayış ve yapıyı böylelikle kabul etti.

 

(Devam edecek…)

QHA

Yasal Uyarı